این کتاب درسنامه تاریخ اسلام در شمال آفریقا و اندلس است که در دو مقطع کارشناسی و دکتری رشته های تاریخ و تمدن اسلامی و تاریخ اسلام در دانشگاههای الزهراء ، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ، واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی تدریس و نهایتاً به صورت کتابی مستقل از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه چاپ شد. این کتاب دویست صفحه ای با دو بخش شمال آفریقا و اندلس پیش روی خوانندگان است.
"فاطمیان در مصر" ، "دولت ایوبیان" ، "دولت سلجوقیان"
این سه کتاب از طرح جامع دولتهای مسلمان پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری) است.
اولی حاصل پژوهش نویسنده است.
کتاب دوم از دکتر محمد سهیل طقوش استاد تاریخ اسلام دانشگاه بیروت و از شاگردان محمد عبدالله عنان مورخ برجسته مصری است.
سومین تألیف (دولت سلجوقیان) از دکتر احمد کمال الدین حلمی استاد دانشگاه کویت است که با حذف و اضافاتی و با همراهی محقق اندیشمند استاد حجت الله جودکی و خانم فرحناز افضلی به فارسی برگردان شده است.
"الرحاله المسلمون فی العصور الوسطی"
تألیف دکتر زکی محمد حسن استاد برجسته تاریخ اسلام در دانشگاه قاهره که از ایران دوستان و فارسی دانان عرب شریف بود که با نام جهانگردان مسلمان در قرون وسطی (نشر رجاء) و جهانگردان مسلمان در دوره میانی (نشر جلوه پاک) به فارسی برگردان و به همراه پاورقی چاپ شده است.
تاریخ جنگ های صلیبی ترجمه الاعلام و التبیین فی خروج الفرنج املاعین علی دیار المسلمین
نوشته فردی به نام احمد بن علی الحریری معروف به ابن حریری متوفای 926 ق است. که به صورت گاهشمار و کرونولوژیکال نوشته است.
کارل بروکلمان در "تاریخ الادب العربی" علاوه بر این کتاب، اثر دیگری به نام "منتخب الزمان فی تاریخ الخلفاء و العلماء والاعیان" به ابن حریری نسبت داده است.
ناشر: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (چاپ سوم)
"مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا از آغاز تا ظهور عثمانیها"
همانطور که از نامش پیداست به اجمال و در دو فصل تاریخ سیاسی اجتماعی مصر و مغرب در دوره اسلامی را بحث کرده است. این کتاب که در سال 1375 ش منتشر شده است نتیجه پژوهش سه ساله به همراه سفر به سرزمینهای مورد بحث است.
این کتاب ضمیمه ای نیز با عنوان کتابشناسی تاریخ شمال افریقا دارد.
ناشر کتاب سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بوده است.
"ارض البرکان"
برگردان عربی سلسله مقالاتی است که با نام سرزمین آتشفشان در سال 1362 در ایران چاپ شده بود. این کتاب که در بیروت به طبع درآمده دستاورد سفر کوتاهی از نیکاراگوئه در امریکای لاتین در سال 1361 است.
ناشر: دارالتعارف للمطبوعات- بیروت- لبنان
سلسله جغرافیای اسلام ، مختصری از تاریخ مدن (شهرها) اسلامی است که برای نخستین بار در سالهای 66 و 67 عرضه شد. این مجموعه که فقط سه بخش بعلبک، حلب و بیت المقدس آن به چاپ سپرده شد طرح شاهی بود که به علت ورود مؤلف به عرصه ای دیگر نوشتاری متوقف شد. امید است جلد چهارم آن با نام "قاهره شهر پرفروغ" نیز تکمیل و ارائه شود.
این دو کتاب توسط انتشارات سروش چاپ شده است.
تاریخ گسترش اسلام در شمال افریقا و اروپا از آغاز تا سقوط اندلس درسنامه ای است که چند فصل تحصیلی گروههای تاریخی در دانشگاههای کشور تدریس و سپس چاپ شد.
این کتاب توسط مؤسسه انتشاراتی ایران چاپ شده است.
رفیق شفیق عتیق ما- جناب مستطاب آقای سید محمد مهدی شاه حسینی رئیس سازمان دانش آموزی کشور در دولت اصلاحات- که مبتکر کاروان های دانش آموزی حج عمره و تمتع در کشور بود، از این حقیر خواست تا راهنمای مختصر تاریخی برای حاجیان دبیرستانی تهیه کنم.
در مقام محو تاریخ مختصر مکه و مدینه است و مجرای دستور ایشان بود.
ناشر این کتاب "انتشارات سنا" می باشد.
"نقش اسماعیلیان در جنگ های صلیبی"
اختلافات سیاسی بعد از درگذشت پیامبر(ص)، خود موضوع اساسی منازعات فکری و کلامی در قرون بعدی شد. همچنین آشنایی مسلمانان قرون نخستین با اندیشه ها و آئین های تازه، سؤالات جدیدی به ذهن متبادر کرد. به گونه ایی که بخشی از آحاد جامعه نسبت به بعضی از بنیان های اسلام شک و شبهه ایجاد کردند و گروهی از مردم که به دور از هر گونه منازعه فکری و سیاسی، روح معنویت را در خود تقویت کردند و در مسیر بزرگداشت «تصوف» دل خوش کردند، عموم مسلمانان با اقبال به دو حوزه فکری «کلام» و «فقه سیاسی»، اختلافات سیاسی را دنبال و تشدید کردند. اکثریت جامعه اسلامی با الهام از ماجرای «سقیفه» و وجوب «اجتهاد» در مقابل «نص» هر نوع حاکمیت اجماعی را تأیید کرد. اقلیت جامعه نیز با رد این نظر و در پرتو نصوص «دینی» و «نبوی» اعتقاد به «امامت» را پذیرفت. از نیمه قرن پنجم که این دیدگاه ها و نظریه ها در قالب کتب و رسائل تدوین و دست به دست شد و در کنار دو خلافت مدعی در بغداد و قاهره، دو دولت رقیب سلجوقیان و اسماعیلیان با «درفش و دینار» و «برهان و برداشت» به ترویج و تحکیم این نظریه ها همت گماشتند، بر گسترش دامنه بحران های داخلی افزوده شد و حکومت های توجیه گر دو نظریه، دغدغه بقای خویش را بیش از پیش نمایان کردند. به حدی که در هجوم گسترده صلیبی ها به صفحات شرقی جهان اسلام مروجان نظریه نخست، دولت های طرفدار دومین دیدگاه را بیش از صلیبی ها دشمن داشتند. از سوی دیگر اسماعیلیان- اعم از مستعلویان و نزاریان - که شاخص ترین بخش گروه دوم بودند با تکیه بر فلسفه «انسان شناسی» و «جهان شناسی» خود، کتاب «اندیشه سیاسی» را حکیمانه نوشتند و با اثرگذاری جدی بر فکر و اندیشه مردم، جغرافیای سیاسی- اجتماعی را بر هم زند. اینان به علت وجود دوره یکصد و پنجاه ساله نخستین که در منابع اسماعیلی از آن به «دوره ستر» و در منابع استشراق به «دوره کمون» تعبیر شده و آمیختگی «واقعیت تاریخی» با «اسطوره»، «افسانه» و «حدس» از مشخصات آن است، بیش تر از سایر فرقه ها محل مناقشه واقع واقع شده اند.
از سوی دیگر ابتکار عمل بخشی از جامعه اسماعیلی- نزاریان- در مقابله با مخالفان فکری و سیاسی خود به وسیله ترور باعث شد تا نگاه خصمانه اکثریت جامعه اسلامی به آنان تقویت شود، به حدی که نقش تاریخی این فرقه در جغرافیای اسلام به شایستگی دیده نشود؛ از جمله نقش تاریخیشان در جنگ های صلیبی.
شرق شناسان نیز این واقعیت تاریخی را کتمان کردند. زیرا اولاً خود در طول جنگ های صلیبی با ترور پادشاه صلیبی بیت المقدس و فرزند حاکم صلیبی انطاکیه و... به دست اسماعیلیان از این حربه آسیب دیدند، ثانیاً اساس فعالیتهای خاورشناسی و اسلام شناسی آنان با تکیه بر منابع اهل سنت شکل گرفته بود. ارائه تصویر خشن از نزاریانبه عنوان جریان ملحد و بی دین و شاخ و برگ دادن به عقاید و خیال پردازی درباره هویت تاریخی آنان، نگرش تاریخی ایشان را بیش تر مغشوش کرد. اگر بپذیریم که خاستگاه نخستین این فرقه اگرچه در خارج از ایران بوده ولی رشد و نمو آن و بالیدن حکمت و فلسفه اش در جغرافیای ایران شکل گرفته،و از اواخر قرن پنجم تحولات اساسی اسماعیلیه با ایران مرتبط بوده،انگیزه گزینش موضوع پژوهش روشن تر می شود. این پژوهش بر یک فرضیه مبتنی است که خود بر سه تئوری استوار است.
«به علت دیدگاه خاص دو مکتب اهل سنت و استشراق، نقش تاریخی اسماعیلیان، اعم از مستعلویان و نزاریان در جنگ های صلیبی کتمان شده است». به عبارت دیگر اولاً با جستجو در میان اوراق تاریخ، نقش اسماعیلیان روشن می شود. ثانیاً اسماعیلیان مستعلوی به عنوان یک واحد قدرتمند سیاسی در مصر و بر اساس اعتقاد و اندیشه دینی خود با صلیبی ها جنگیدند و تا زمان انقراض خلافتشان با صلیبی ها مسامحه نکردند. ثالثاً نزاریان شام که به پشتوانه دولت اسماعیلی الموت فعالیت می کردند، به عنوان یک اقلیت در محاصره، مناسبات خود با صلیبی ها را بر مبنای «حفظ و بقا» تعریف کرده اند.
این تحقیق در چهار بخش تدوین شده است: در بخش اول مدرسه تاریخ نگاری اسلامی و غیراسلامی بررسی شده است. شناخت عقاید و سیر تاریخی غرقه اسماعیلیه به عنوان پیش درآمد شناخت نقش اجتماعی و سیاسی آنان در تاریخ اسلام ضرورت دارد. به این مهم در بخش دوم عنایت شده است. پدیده شناسی جنگ های صلیبی در سه فصل زمینه ها، وقایع و پیامدها محتوای بخش سوم پژوهش است و بالاخره در بخش چهارم و اصلی کتاب نقش اسماعیلیان مستعلوی و نزاری در جنگ صلیب تبیین شده است.
این کتاب از سوی انتشارات ققنوس و در سال 1387 منتشر شده است.
"گاهشمار اسلام و ایران"
کرونولوژی یا گاهشماری تاریخ در حوزه تمدن اسلامی سابقه طولانی دارد. از آغاز که تاریخنگاران مسلمان به تدوین تاریخ بر اساس «حولیات» یا «ترتیب زمان» مبادرت کردند در واقع گاهشماری تاریخی را پدید آوردند. اما امروز مراد از گاهشماری، آن دسته از کتبی است که بر اساس زمان، و به ترتیب تاریخ، وقایع مهم را به اختصار ثبت کرده باشد. یکی از قدیم ترین و مشهورترین این نوع گاهشماری ها، کتاب «تقویم التاریخ» نوشته مصطفی چلبی معروف به حاجی خلیفه از مورخان قرن یازدهم ق در دربار عثمانی است. این تاریخنگار ترک عثمانی بیشتر به حوادث حوزه عثمانی (آسیای صغیر)، عراق، ایران و عربستان توجه داشته، وقایع و رخدادهایی مهم را تا سال 1058 ق گرد آورده و در بعضی از نسخه های ترجمه شده به فارسی که مترجم ناشناخته ای دارد ذکر حوادث تا سال 1085ق ادامه داشته است. وقایع السنین والاعوام نوشته سید عبدالحسین خاتون آبادی رخدادهای مهم را از آغاز خلقت بشر تا سال 1195 ق گردآورده و بیشتر به حوادثی توجه کرده کرده که از نظر سال و ماه به تصریح مورخان قید شده باشد.
فهرس التواریخ تألیف رضا قلی هدایت که بیشتربه سبک تاریخنگاری های عمومی مختصر نوشته شده (مانند تاریخ حلب نوشته عظیمی تاریخنگار شیعه شام در قرن ششم هجری) یکی دیگر از گاهشماری هاست.
کرونولوژی مختصر جهان اسلام تألیف تاریخنگاری ترک پروفسور کمال تیکین و فائق رشید حوادث دوره اسلامی را به اختصار ولی دوره عثمانی را مفصل تر اشاره می کند.
تقویم تاریخی فرهنگی هنری دوهزاروپانصد سال شاهنشاهی ایران یکی دیگر از گاهشماری های زبان فارسی است که با انگیزه تبلیغاتی جشنهای دوهزاروپانصد ساله شکل گرفته و کمتر مستند و تحقیقاتی بوده است و بیشتر بر حوادث سیاسی با تکیه بر شاهان نوشته شده است.
در سال های اخیر نیز تاریخنگاران معاصر کتابی با نام ازمنه التاریخ الاسلامی تدوین کرده اند. در این گاهشمار که از سال اول هجری شروع شده و فعلاً تا سال 1250ق آن را در برمی گیرد، وقایع تاریخی، حوادث نظامی و وفیات را در سه حوزه مستقلگرد آورده است. این مجموعه توسط دکتر عبدالسلام ترمامینی استاد حقوق دانشگاه کویت گردآوری و از سوی دکتر شاکر مصطفی و دکتر احمد مختار العبادی دو استاد برجسته تاریخ اسلام بازبینی شده است.
نکته مهم اینکه در مجموعه های مذکور اساساً به تاریخ تشیع کمتر و یا هیچ و به تاریخ ایران نه چندان جامع توجه شده است. براین اساس از بیش از ده سال قبل تصمیم به تهیه گاهشماری مفصل تر از آنها که ذکرشان رفت گرفته شد. خصوصاً آن که بیان حوادث تاریخ تشیع ضروری و مهم می نمود.
این گاهشمار حاصل پژوهش و مطالعه چند سال است که با مشارکت گروهی از تاریخ پژوهان و دانشجویان تاریخ تدوین و به همراه شجره نامه، نمودار سلسله های حکومتی و اطلس تاریخی اسلام و ایران ارائه شده است. پژوهشگران این گاهشمار بر این اهتمام بوده اند تا با استناد به تاریخ مشهور و صحیح، وقایع را تنظیم کنند. «گاهشمار اسلام و ایران» متضمن وقایع مهم سیاسی و اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام و ایران با ایجاز و اختصار است. چرا که نسبتاً مبسوط حوادث کتاب را به چند مجلد می کشاند و پژوهشگران و مسئولان انتشارات روزنامه ایران بر این بودند که لااقل ویرایش اول گاهشمار چنین نباشد. ذکر این نکته ضروریست که در حوادث تاریخ معاصر آنچه بیشتر برای مردم مأنوس و مسموع بوده نقل شده و برای تتمیم و تکمیل آن باید به گاهشماری های متعدد معاصر مراجعه کرد. این گاهشمار از بعثت پیامبر آغاز و به سال 1399ق که مقارن ظهور جمهوری اسلامی ایران است ختم شده و فقط به یک واقعه مهم از سال 1400ق اشاره کرده است.
این کتاب توسط مؤسسه انتشاراتی ایران و در سال 1384 چاپ شده است.