کلید واژه:
مقریزی، میراث تاریخنگاری، نظریه مقداری پول، مکتب آنال، بحران اقتصادی، ممالیک، مصر، اغاثه الامه بکشف الغمه.
تقی الدین احمد بن علی مقریزی (766-845 ﻫ.ق) ازکارگزاران دیوان انشاء، قاضی، خطیب و محتسب قاهره در دولت ممالیک مصر بود. شهرتش بسشتر در تاریخ نگاری است. تألیف کتب متنوع - بیشتر در حوزه تاریخ اسلام، دولتهای مسلمان، جغرافیای تاریخی و تاریخ اجتماعی مصر- ازاو چهره شاخص و کم نظیری در تمدن اسلامی ساخته است. آثار ماندگار تاریخی او عبارتند از :
- اتعاظ الحنفاء باخبار الائمة الفاطمیین الخلفاء1: این کتاب تاریخ اختصاصی دولت فاطمی از آغاز شکل گیری در افریقیه تا سقوط آن بدست ایوبیان است.
- السلوک لمعرفة دول الملوک2: این اثر در واقع ادامه کتاب پیشین و درباره تاریخ مصر در دو عصر ایوبی و ممالیک (سالهای 567 - 844 ﻫ.ق) است.
- المواعظ والاعتبار بذکر الخطط و الآثار3 معروف به خطط مقریزی : مشهورترین اثر در حوزه خطط نگاری و تألیفی ارزشمند در جغرافیای تاریخی مصر است. تحول جغرافیایی قاهره و مصر، آثار و ابنیه آن، تقسیمات جغرافیایی این سرزمین در دوران اسلامی، اطلاعات گسترده و ارزشمند درباره رودخانه نیل و نیز بسیاری از رخدادهای اجتماعی و اقتصادی این جغرافیا محتوای خطط است.
شناخت مقریزی بیشتراز رهگذرسه کتاب مذکور است.آثارمهم دیگر او عبارت است از :
- الاِلمام باخبار من بارض الحبشه من ملوک الاسلام4: درباره تاریخ و جغرافیای حبشه (اتیوپی امروز)
- التنازع (النزاع) والتخاصم فیما بین بنی امیه و بنی هاشم5: بیانگر ریشه تاریخی ضدیت بنی امیه با بنی هاشم
- البیان و الاِعراب عما بارض مصر من الاعراب6: همانطور که از نامش پیداست در مورد قبایل عربی ساکن در وادی نیل (مصر) نوشته شده است.
- جَنی الازهار من الروض المعطار7: این کتاب اختصار فرهنگنامه جغرافیایی عبدالمنعم حمیری (متوفی 900 ﻫ.ق) است با نام "الروض المعطار فی خبر الاقطار".اگرچه کتاب جنی الازهار منسوب به مقریزی است، لکن صحیح است که نظر دکتر شاکر مصطفی را بپذیریم که معتقد است به احتمال زیاد این اثر از یکی از نوادگان مقریزی به نام شهاب الدین است8.
- المقفی الکبیر9: سرگذشتنامه مفصل مشاهیر مغرب و مشرق اسلامی (افریقیه و مصر و شام) در دوره زمامداری فاطمیان است که بخش اعظمی از آن مفقود است.
- امتاع الاَسماع بما للرسول من الابناء و الاحوال و الحفده و المتاع: کتابی در سیره پیامبر اکرم (ص)
- الخبر عن البشر: این کتاب یک تاریخ عمومی است از ظهور آدم ابوالبشر تا بعثت پیامبر (ص) با عنایت ویژه به قبایل عرب جزیره العرب و تاریخ نسب محمد بن عبدالله .
- "درر العقود الفریده فی تراجم الاعیان المفیده": سرگذشتنامه ای از مشاهیر معاصر مقریزی است، اعم از شاهان و امیران، وزیران، کاتبان، فقیهان، عالمان و شاعران
- الذهب المسبوک فی ذکر من حجَّ من الخلفا و الملوک10
- شذور العقود فی الذکر النقود11: مشتمل بر تاریخ پول و مسکوکات عربی و اسلامی
تألیفات دیگری از مقریزی ثبت شده که بعضاً مخطوط و چاپ نشده پیش روی ماست. اما یکی از آثار گرانسنگ این تاریخنگار مصری که در واقع یک اثر جامعه شناختی و اقتصادی است و مغفول و مجهول مانده، رساله کم حجم «اغاثه الامه بکشف الغمة» است. این کتاب به منظور روشن سازی دلایل شکل گیری نابسامانیهای اجتماعی و اقتصادی در یکی از ادوار مهم تاریخ اسلام یعنی عصر ممالیک ترک نوشته شده است. عصری که غلامان و جنگجویان دولت پیشین به رغم توانمندی نظامی و قدرت اخراج صلیبیها از صفحات شرقی مدیترانه و ممانعت از دستاندازی مغولان بر مصر و شام نتوانستند سامان اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردم را تقدیر و تدبیر کنند، و این نبود جز به علت بی تدبیری و عدم ثبات در سازمان حکومتی ممالیک12.
یکی از اقشار و گروههای اجتماعی که حاکمان مملوکی را از این بی تدبیری پرهیز میدادند فقیهان و عالمان دینی بودند. مانند محمد بن محمد بن خلیل اسدی که کارمند دیوان انشاء و محتسب دولت ممالیک برجی یا چرکسی بود. او تألیفاتی از خود برجای گذاشته و برخی از آنها را برای مسئولان دولتی تألیف کرده است؛ مانند«النصیحه الکلیه فی کل مایتعلق بمصالح الراعی و الرعیة» ، «الاشارات العلیة فیما یوجب الخلل و الفساد و الاصلاح فی احوال الرعیة» ، «لوامع الانوار و مطالع الاسرار فی النصیحة التامة لمصالح العامة و الخاصة» و بالاخره «التیسیر و الاعتبار و التحریر و الاختبار فیما یجب من حسن التدبیر و التصرف و الاختبار» . کتاب اخیر مهمترین اثر او در حوزه سیاست و جامعه شناسی است13. با مقایسه این کتاب اسدی که یک دهه پس از مقریزی نوشته با «اغاثه الامه» نیک در مییابیم که رویکرد جامعه شناختی مؤلف تحت تأثیر مدرسه مقریزی است. تاج الدین سُبکی (727 - 771 ق) در کتاب «معیدالنعم و مبید النقم»14 ضمن بحث از نظام مالی و اداری ممالیک و وظایف دیوانهای آن عصر دلایل فساد و بحرانهای ملی عصر ممالیک را تشریح میکند و نیز ابن قیّم جوزیه (691-751 ق) با تألیف «الطرق الحکمیة فی السیاسة الشرعیة» و همینطور استادش ابن تیمیه فقیه مشهور حنبلی دغدغههای خود را در این باره بیان کردند . اما بیش از همه مقریزی با تألیف «اغاثه الامة بکشف الغمه» اثرگذار بوده است. زیرا این کتاب حاصل ارزیابی یک دوره بحرانی بوده و همانطور که میدانیم به قول «گاستون بوتل» اندیشههای اجتماعی برجسته در زمان بحرانها شکل میگیرند15. مقریزی پنج سده پیش از ظهور مکتب «آنال» توجه خود را در این کتاب به موضوعاتی معطوف داشته که قابل اندازهگیری و شمارش باشند، درست در زمانی که مفاهیمی چون آمار برای غربی ها ناآشنا بوده است16، او نشان داد نویسنده و مورخی است که در بررسیهای تاریخی خود اقتصاد و جامعه شناسی را نادیده نگرفته است. همان دغدغه هایی که چند قرن بعد "چارلزموراز" عضو تحریریه مجله آنال اظهار داشت17.
مقریزی پنج قرن پیش از "لوسین فور" فرانسوی (1878-1956م) که با تألیف دو اثر معروفش «سرزمین و تکامل انسانی»18 و «راین: مشکلات تاریخی واقتصادی»19 ارتباط تاریخ و جغرافیا را تأکید کرد و نشان داد به واسطه ساختارهای اجتماعی و فرهنگی، محیط بر انسان اثر میگذارد، با تمرکز بر حوادث مرتبط با «رودنیل» تأثیر جغرافیای طبیعی بر توسعه یا عدم توسعه را تبیین کرد و اساساً دیدگاه "فرناندو برودل" (1092 - 1985 م) وارث "الوسین فور" مبنی بر نقش سرزمین در تاریخ را قرنها قبل تشریح کرد. به علاوه مقریزی در اثبات لزوم پیوستگی تاریخ و اقتصاد به عنوان یک «تاریخنگارکمی»20 پای بند آمار و ارقام است. او ارتباط اقتصاد با اخلاق یا اقتصاد با فرهنگ را روشن کرده است. همان چیزی که "دیویدلندز" اقتصاد دان معروف معاصر امریکایی آن را از دلایل وقوع انقلاب بزرگ صنعتی در انگلستان میداند21. در یک کلام میتوان مقریزی را پیشگام «جامعه شناسی اقتصادی» و نیز «جامعه شناسی تاریخی» دانست22.
مقریزی معتقد است نقش عوامل طبیعی را در بروز بحرانهای اجتماعی و اقتصادی نمیتوان انکار کرد و حتی نافرمانی الهی و اخلاق سوء مردم نیز در شکلگیری این بحرانها مؤثر است. بحرانهای اقتصادی، گرانی و قحطی از آغاز زندگی بشر تا به امروز بوده و خواهد بود و در بیشتر موارد این بحرانها در مصر زاییده آفات آسمانی همچون جاری نشدن آب رودخانه نیل در مصر، نباریدن باران در سرزمینهای شام، حجاز و عراق و یا آفات زیانبار دیگری مانند بادهای سمی، ملخ و غیر اینها بودهاند. این سنّت خداوند درباره مخلوقاتش است که وقتی نافرمانی کنند و مرتکب گناه شوند ، به این مصیبتها گرفتار میشوند23. اما آنچه را در رواج بحرانهای روزگار خود بیش از هر چیزی اثر گذار میبیند عوامل و اسباب اجتماعی است که از نظر او در سه عامل خلاصه میشود و چهارمی ندارد24. این سه عامل عبارتند از :
1- آلودگی (احراز) مناصب دولتی به رشوه. «ولایة الخطط السلطانیه و المناصب الدینیه بالرشوه»25. در این دیدگاه ، کارگزار دولتی برای آنکه به منصبی برسد باید رشوه بپردازد و به ناچار پس از انتصاب و برای جبران هزینههای خود از هر راهی کسب مال میکند26.
2- افزایش هزینه های عمومی و به تعبیر مقریزی «غلاءالاطیان»27. وقتی کارگزار دولتی با صرف هزینه به منصبی رسید و از سوی دیگر برای تقرب به مقام مافوق (باپرداخت خراج و پول بیشتر)، عناصر مولد جامعه مانند کشاورزان را تحت فشار قرار داد، آنان نیز ناچارند محصول خود را گرانتر تولید کنند28.
3- گسترش پول کم ارزش و به تعبیر دیگر کاهش ارزش پول رایج در جامعه. این عامل مهم ترین فراز دیدگاه اقتصادی و جامعه شناختی این مورخ مصریست. به عبارت دیگر مقریزی نخستین تحلیلگر مورخ مسلمانست که به نقش پول در حیات جامعه اشاره دارد. مقریزی معتقد است بحرانهای اقتصادی و در نتیجه آن بحرانهای اجتماعی جامعه مصر با سیاست پولی دولت ارتباط وثیقی دارد. از نظر او کاهش ارزش پول ملی که نتیجه سیاستهای غلط پولی و دولتمردان است، از مهم ترین عوامل بروز بحران در جامعه است.
مقریزی گزارش میدهد از روزگار قدیم و در میان تمام ملل، پول رایج طلا و نقره بوده نه هیچ پول دیگر29. او سپس با تمرکز بر تاریخ اقتصادی اسلام مینویسد: «بنابر آنچه گفته میشود عبیدالله بن زیاد نخستین کسی است که پول غیر خالص و مغشوش ضرب کرد»30. مقریزی نسبت به مصر که جامعه نمونه مورد بحث و ارزیابی اوست اظهار می دارد که «تا روزگار الحاکم بامرالله ششمین خلیفه فاطمی پول رایج این سرزمین دینار بود و همو کسی است که سکه نقره را ضرب کرد»31.
و مهم تر آن که از عصر ایوبیان برخلاف دینار و درهم که از طلا و نقره بودند، سکه سومی که ناخالصی فراوان داشت از آلیاژ مس ضرب شد و در عصر ممالیک به عنوان پول اصلی و رایج در داد و ستد در نظر گرفته شد. از همین زمان بود که بحرانهای پیدرپی اقتصادی و به دنبال آن بحرانهای اجتماعی پدید آمد.
مقریزی معتقد است کمکردن عیار پول و به تعبیر امروز کاهش ارزش پول یک بدعت دینی در دولت اسلامی بود که خداوند متعال آن را مجاز ندانسته است32. در روزگار اوست یعنی در عصر ممالیک چرکس که اساساً ضرب سکه درهم (از جنس نقره) هم متوقف شد33. با کاهش تدریجی ارزش پول ملی مصر بود که طبق گزارش مقریزی در عصر سلطنت شیخ مؤید الدین چرکسی در سال 817 ق پول ونیزی یا رومی در مصر رایج شد34. یک سال بعد همین پول خارجی همطراز پول رسمی دولت شد35. سلطان برسبای در سال 830 ق با یک دستور دولتی از مردم خواست سکههای رومی خود را تحویل دولت داده، در عوض پول ملی از دولت مصر دریافت کنند. اما دستور او اجرانشد و به قول مقریزی: «تعاملوا بها الا قلیلاً منهم» یعنی جز اندکی از مردم بقیه مصریان با پول بیگانگان معامله میکردند. علاوه بر درهم رومی یا ونیزی ، پول جمهوری ژنوا موسوم به Jenovino، سکه طلای فلورانس مشهور به Florind و طلای ونیز معروف به Ducat در مصر رایج بود. یکی از جهانگردان اروپایی که در سال 787ق از قاهره دیدن کرده مینویسد: پولهای ایتالیایی مذکور در دولت ممالیک به صورت گسترده رایج بود36. یکی از عواملی که باعث میشد تا پولهای ایتالیایی در مقایسه با پولهای ممالیک، بیشتر در مصر رایج شود ارزش آنها بود. دینار مملوکی همانطور که اشاره شد ، 25/4 گرم وزن و معادل سی درهم نقره ارزش داشت؛ در صورتی که وزن Florind فلورانس 45/3 گرم طلا و ارزش آن 29 درهم بود. کم ارزشی پول یا به عبارت دیگر بدپولی ممالیک به حدی بود که ابن ایاس حنفی مورخ دیگر مصری در روزگار ممالیک در مورد یکی از شاهان این دولت نوشته است: «ان ملته فی الذهب و الفضة و الفلوس الجدد اَنحَس المعاملات»37 و حتی کمی پیش از مقریزی هم این سیاست غلط نظر تاج الدین سبکی قاضی دیوانی را جلب میکند. او معتقد است « کسی که سکه (سیاست پولی) مسلمانان را تنگ کند (بد تدبیرکند) ملعون پیامبر است»38.
محمد بن محمد بن خلیل اسدی شیخ فقیه دیگر عصر ممالیک که مدتی هم همانند مقریزی کارمند دیوان انشاء و حسبه بوده، یک دهه پس ازمقریزی در باب سوم کتاب گرانسنگ خود به نام «التیسیر و الاعتبار و التحریر و الاختبار فیما یجب من حسن التدبیر و التصرف و الاختیار»39 این مسأله را تبیین کرده است. اما هیچ کدام همانند مقریزی این مسأله را تحلیل اقتصادی و اجتماعی نکرده اند. مقریزی معتقد است سیاست غلط پولی ممالیک باعث افزایش قیمتها و کاهش قدرت خرید مردم شد.
و طی یک بررسی تطبیقی و مسبوط آثار ناشی از این وضعیت را تشریح میکند. بررسی علمی مقریزی همان نظریه معروف اقتصادی گرشام40 است که معتقد است «پول بد پول خوب را از رواج میاندازد». این نظریه میگوید : «در جایی که دو پول همزمان وجود داشته باشد، هرگاه ارزش ذاتی نسبی آنها از ارزش قانونی فاصله بگیرند، پولی که ارزش ذاتی بیشتری دارد از گردش عمومی خارج و ذخیره میشود»41 از نظر گرشام وقتی دو مسکوک با تفاوت ارزش واقعی نسبت به ارزش فلزی که در ساخت آن دو به کار رفته در جریان داد و ستد باشند سکهای که ارزش بیشتر دارد از صحنه خارج میشود. قرنها بعد در مغرب زمین، ایروینگ فیشر42 اقتصاد دان مشهور امریکایی که به قول لایونل رابینز43 مورخ اقتصادی انگلیس شگفت انگیزتزین اقتصاددان نظری - تحلیلی است44 با تألیف کتاب "شاخص قیمتها" در سال 1932 نظریه مقداری یا کمّی پول را که همان بازخوانی دیدگاه مقریزی است45 به نام خود ثبت کرد. نظریه ای که میان کمیت پول و سطح قیمت ها رابطه برقرار میکند و معتقد است هرگاه ارزش کمی پول تغییر کرد قیمت ها نیز تغییر میکند و جامعه دستخوش بحران میشود و این اندیشه اقتصادی- اجتماعی تقی الدین مقریزی در اغاثه الامة بکشف الغمه است.
همین اقتصاددان مشهور در کتاب دیگرش به نام "قدرت خرید پول"46 درباره ارزش پول بحث کرده47 و همین طور درکتاب دیگرش "ترقی قیمت و بهره" با بررسی تطبیقی توازن میان انواع مختلف پول فلزی نشان داد که در فلزات مختلف میزانهای متفاوتی وجود دارد و با لطبع گرایش به فلزی که بیشترین بازده را داشته باشد بیشتر می شود48. این نظریه مقداری پول که مبتکر و طراح اصلی آن مقریزی است پس از فیشر توسط چهره های برجسته مکتب اقتصادی در اتریش مثل "لودویگ فون میزس"49 با تألیف کتاب "نظریه پول و اعتبار"50 که نام اصلی آلمانی آن "نظریه پول و گرایش پولی" بود، دنبال شد. فون میزس اگرچه ارتباط چندانی میان پول و قدرت خرید آن با ماده متشکله آن نمی بیند و معتقد است در مطالعات درباره نظریه محض پول، از این حقیقت دنیای واقعی که پول از مواد با ارزشی (مثل طلا و نقره) ساخته می شود که خود قادر به تأمین خواسته های غیر پولی است، باید فاصله گرفت51، اما معتقد است و تأکید می کند تغییرات پولی دلیل اساسی بی ثباتی اقتصاد است52. و با تأکید بر اهمیت همیشگی پول معتقد است تغییر در مقدار پول می تواند به تغییر در سطح قیمت کالاها منجر شود53.
مقریزی نیز در بیان اوضاع اقتصادی عصر پر بحران ممالیک و به عنوان مثال عصر سلطان برقوق (حکومت 792- 801 ق) بر همین نکته تأکید دارد و می نویسد در آن زمان مردم با سه نوع پول داد و ستد می کردند.
نخست فلوس که مسی بود و بیش از پول های دیگر به کار می رفت. نوع دوم دینار (طلا) بود که بسیار اندک به کار می رفت و سوم نقره که به علت کمیابی، داد و ستد با آن باطل شده بود. بنابراین پول مسی به قدری رواج یافته بود که تمام معاملات و کالاها با آن سنجیده می شد و مردم از این وضعیت ناراضی و شاکی بودند54.
مقریزی در ادامه تأکید می کند فقط باید پول اصلی گذشته یعنی دینار و درهم (با فلز طلا و نقره) در چرخه معاملات وارد شود. او می نویسد؛
«ما بر این باوریم که پول نقد (سکه) که شرعا و عقلا اعتبار دارد فقط طلا و نقره است و چیزی جز این دو صلاحیت پول نقد را ندارند. از سوی دیگر، زندگی مردم به حالت عادی باز نخواهد گشت جز اینکه سکه ها به حالت طبیعی و شرعی بازگردند. و آن به این است که قیمت کالاها و ارزش کارها فقط با درهم و دینار (طلا و نقره) محاسبه گردند»55.
همین مورخ اقتصاددان مثال روشنی از روزگار خود آورده و بیان می کند :
«کسی که ده درهم درآمد روزانه دارد، چنانچه آن را به صورت نقره دریافت کند نه فلوس، بر اساس قیمت های امروزی نه تنها برای هزینه زندگی اش کافی است بلکه اضافه هم می آید؛ چون غذایی که الان قیمتش سی و هفت درهم فلوس است بر اساس نقره، شش و یک ششم درهم خواهد بود»56.
پی نوشت ها :
1- این تاریخنامه در سه مجلد و توسط جمال الدین شیّال و محمد حلمی تحقیق و در سال های 1387- 1393 ﻫ.ق در قاهره چاپ شده است.
2- این کتاب در چهارقسمت (مجموعاً 12مجلد) و توسط محمد مصظفی زیاده . سعیدعبدالفتاح عاشور تحقیق ودر سالهای1934 - 1973 ﻫ.ق درقاهره چاپ شده است.
3- قدیم ترین چاپ این کتاب متعلق به مطبعه بولاق قاهره در 1270 ﻫ.ق و جدیدترین آن با تحقیق گرانسنگ ایمن فواد سید و توسط موسسه الفرقان در لندن عرضه شده است.
4- چاپ قاهره ، 1895 م.
5- تحقیق دکتر حسین مؤنس، (قاهره: 1988م) این کتاب به قلم سید جعفر غضبان به فارسی برگردان شده است. (تهران: بی تا)
6- تحقیق عبدالمجید عابدین، (اسکندریه: 1989 م)
7- تحقیق محمد زینهم، (قاهره، 1426 ق)
8- التاریخ العربی و المورخون، (بیروت: 1985 م) ج3، ص150. سال وفات حمیری یعنی 900ﻫ.ق این نظر را تأیید میکند . به علاوه او در مقایسه "جنی الازهار" با "الروض المعطار" هرگونه پیوند، ایجاز و اختصار میان آن دوکتاب را نفی میکند و همانطور که بلوشیه واحسان عباس معتقدند، جنیالازهار تلخیص نزهه المشتاق ادریسی باید باشد.ر.ک: الروض المعطار فی خبر الاقطار ، تحقیق احسان عباس، (قاهره 1980م) ص «و».
9- تحقیق محمد یعلاوی، (بیروت: 1407 ق)
10- تحقیق جمال الدین شیّال، (قاهره: 1955 م)
11- تحقیق محمد علی بحرالعلوم، (نجف: 1387 ق)
12- به عنوان مثال در دوره اول حکومت ممالیک - ممالیک بحری (648-784ق)- از میان 25 سلطان مملوکی، هفت نفر در وقت سلطنت چهار نفر بعد از عزل و فرار از قاهره کشته، هفت نفر عزل و دو نفر فراری شدهاند و فقط پنج نفر در هنگام سلطنت با مرگ طبیعی مردهاند. و یا از میان 225 کارمند عالیرتبه در این عصر، نود نفرشان اعدام شده یا در زندان مردهاند. ر.ک: علی ابراهیم حسن، تاریخ الممالیک البحریه، قاهره، 1967م، ص294. یک نکته را نباید فراموش کرد، این که سده نخست از دوران تقریبی سه دهه ممالیک بحری و برجی (648 - 922 ق) تا حدود زیادی نظام سیاسی ثبات و به همین علت جمعیت مصر و قاهره نیز رشد قابل توجهی داشت. طبق گزارش آشتور در این زمان در مصر سه میلیون و در قاهره حدود 600 هزار نفر ساکن بودهاند.
13- این کتاب با تحقیق دکتر عبدالقادر احمد طلیمات (قاهره: 1967م) چاپ شده است.
14- تحقیق محمد علی النجّار، ابوزید شلبی و محمد ابوالعیون، (قاهره: 1414 ق)
15- تقی آزاد ارمکی، جامعه شناسی ابن خلدون، (تهران: 1372ش) ص69.
16- پژوهشگران معتقدند از قرن سیزدهم میلادی تا 1680 م مرحله «پیشآماری» ، 1680 تا آغاز قرن نوزدهم «قریب آماری» و قرن نوزدهم «آماری» است. عبداله العروی، (الدار البیضاء: 1992م) ج1، ص 142.
17- جورج هوبیرت: تجربه آنال؛ترجمه غلام عباس ذوالفقاری، فصلنامه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات، زمستان 1385.
18- La terre et L'evolution humaine
این کتاب او با عنوان «A Geographical Introduction to History » به انگلیسی ترجمه شده است.
ر.ک: مارنی هیوز- وارینگتن، پنجاه متفکر کلیدی در زمینه تاریخ، ترجمه محمد رضا بدیعی، (تهران: ش1386)، ص 144 -145
- La Rhin: Problem d'histoire et d'economie19
20- این تعبیر را از عبداله العروی وام دارم . مفهوم التاریخ ، ج1، ص 136.
21- دیویدلندز، ثروت و فقر ملل، ترجمه ناصر موفقیان، (تهران: 1384 ش)، ص268.
22- عبدالله عبدالغنی غانم، علم الاجتماع الاقتصادی فی دراسات المسلمین، (اسکندریه: 1993 م)، ص230 - 231 و 246.
23- اغاثه الامه بکشف الغمه ، تحقیق جمال الدین الشّیال، (قاهره: 1420ق)، ص 59 الحدیث، 1993، ص 230 - 231 و 246.
24- پیشین، ص 43.
25- پیشین.
26- پیشین، ص 43-45.
27- پیشین، ص 45.
28- پیشین، ص 45 - 47.
29- پیشین، ص47.
30- پیشین، ص 61.
31- پیشین، ص 64.
32- پیشین، ص61.
33- حمود بن محمد نجیدی، النظام النقدی المملوکی، (اسکندریه: 1414ق)، ص66.
34- السلوک لمعرفه دول الملوک، تحقیق محمد مصطفی زیاده، (قاهره: 1934 - 1942 م)، ج4 ، ص 287 - 288.
35- پیشین، ص 289.
36- النظام النقدی المملوکی ، ص 501.
37- بدائع الزهور فی وقایع الدهور، تحقیق محمد مصطفی، (قاهره: 1984 م)، ج5 ، ص 89.
38- مبید النعم و مبید النقم، تحقیق محمد علی النجار و دیگران، (قاهره: 1414ق)، ص 49 - 50.
39- تحقیق عبدالقادر احمد طلیمات، (قاهره: بیتا)، ص 111-146.
40- Thomas Gresham تاجر و اقتصاد دان انگلیسی در قرن شانزدهم میلادی.
41- علی غلامی دهقی: اقتصاد و جامعه از دیدگاه مقریزی، (قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه زیر چاپ) ایشان در مقدمه این کتاب که ترجمه اغاثة الامة بکشف الغمه است به تحلیل و آنالیز دیدگاه مقریزی پرداخته است.
42- Irving Fisher (1867 - 1947 م).
43- Lionel Robbins (1898 - 1984 م).
44- تاریخ اندیشه اقتصادی، ص 295 .
45- عبدالله عبدالغنی غانم، علم الاجتماع الاقتصادی فی دراسات المسلمین، ص 262.
46- The Purchasing Power of Money: New York, Macmillan, 1925
47- لایونل رابینز، تاریخ اندیشه اقتصادی، ترجمه غلامرضا آزاد ارمکی، (تهران: 1384 ش)، ص 424
48- پیشین، ص 433
49- Ludming Von Mises (1881-1973)
50- The Theolory of money and credit translated by H.E.Batson.Londen : Jonathan cape, 1934
51 - لورنس اس. ماس، اندیشه های اقتصادی لودویگ فون میزس، ترجمه فریدون تفضلی، (تهران: 1387 ش)، ص39
52 - پیشین، ص54
53 - پیشین، ص52
54 - اغاثه الامه بکشف الغمه، ص 71
55 - پیشین، ص80
56 - پیشین، ص86